جستار پانزدهم شعر و هنر شعر ، موسيقى ، آواز ، رقص و نمايش ، پديده‌هاى هنرى والايى هستند كه بشر از دورترين و كهن‌ترين روزگاران با آنها سروكار داشته و براى آنها اصول و قواعد و ضوابطى بر مبانى علمى تنظيم و تدوين نموده است كه با پيشرفت علم و هنر پرورده‌تر و سنجيده‌تر گشته و مردم - در همه جاى جهان - براى ابراز احساسات و عواطف و بيان انديشه‌هاى خود از آنها يارى مىگرفته و مانند " گفتار " و " نوشتار " براى آشكار ساختن منويّات خود از آنها بهره مىبرده‌اند . اين پديده‌هاى علمى - هنرى در همهء مراحل و شؤون زندگى انسان - از تولّد تا مرگ - نقش بارز و بزرگ و تأثير بسيار و ممتاز داشته است و اكنون نيز دارد و بىگمان از اين پس هم خواهد داشت . نقش اين هنرها در زندگى انسانها چنان آشكار است كه نيازى به برهان و استدلال و آوردن نمونه و مثال ندارد و با يك نگاه ساده به آداب و رسوم جوامع مختلف - از جشن‌ها و عزادارىها گرفته تا سورها و سوك‌ها و حتى نيايشها و مراسم مذهبى - به آسانى مىتوان به اهميّت و تأثير آنها پى برد . ناگفته پيداست كه بحث در اين‌باره از حوصله و گنجايى اين " جستار " و گفتار بيرون است و آن " بحر " در اين " كوزه " نمىگنجد و علاقه‌مندان بايد به كتابها و مقالات بسيارى كه به زبانهاى مختلف در اين زمينه‌ها نوشته شده است رجوع نمايند . مردم " بيرجند " نيز مانند ساير مردم ايران - و بلكه جهان - از ديرباز با اين هنرها آشنا بوده و سروكار داشته‌اند ، چندان‌كه نام يكى از آهنگهاى موسيقى ايرانى " بيرجندى " است . « 1 » چون در اين كتاب " بيرجند " در محدودهء مكانى و زمانى معيّنى مورد بررسى است ناگزير از اين هنرها در آن محدودهء مكانى ( بيرجند تا شعاع تقريبى پانزده كيلومتر ) و آن محدودهء زمانى ( اوايل سدهء چهاردهم خورشيدى ) سخن مىگوييم و در پنج فصل از آنها ياد مىكنيم بدين ترتيب : 1 - شعرهاى محلّى 2 - موسيقى و ابزارهاى آن . 3 - آوازها 4 - رقص‌ها 5 - شب‌بازىها .

--> ( 1 ) . نك : " لغت‌نامهء دهخدا " در واژهء " بيرجندى " .